Japońska Awangarda – GUTAI

W lutym 1957 roku, prezydent Stanów Zjednoczonych, Dwight Eisenhower oficjalnie przedstawił pierwszą, międzynarodową nagrodę Guggenheima. Otrzymał ją brytyjski malarz Ben Nicholson. Nagroda została wręczona w Paryżu w Hôtel de Crillon. W konkursie brał również polski malarz Jan Cybis.

Nagroda dla Nicholsona, tak pierwsza i znacząca w światowej sztuce, stała się przepustką do powszechnego uznania sztuki abstrakcyjnej. Dekadę po zakończeniu II wojny światowej, Salomon Guggenheim podkreślał artystyczną wolność, ponieważ sztuka abstrakcyjna wyraża jednocześnie liberalizm, indywidualizm i międzynarodową wspólnotę. Właściwie nigdy, od czasów pierwszej awangardy, dążenie do wolności wypowiedzi, wyrażanego gestem artystycznym, nie było tak wspólne. Wyrazili go wtedy Amerykanie, Francuzi i Brytyjczycy, dalej cały niemal świat, a Abstrakcyjny Ekspresjonizm, Informel czy Cobra – wszystkie te szkoły i kierunki stały się stygmatami artystycznymi epoki.

 

Okada Kenzo, bez tytułu

Guggenheim do tej listy dołączył dwóch monumentalnych Japończyków: Okada Kenzo i Yamaguchi Takeo. Obaj wpisali się już wcześniej w nurt japońskiej abstrakcji, ale ich niezaprzeczalny talent spowodował, że zawędrowali na absolutne szczyty powszechnego uznania. Świat zwrócił uwagę na ten obszar sztuki japońskiej. Jeszcze do niedawna, jedyną znaczącą postacią był Tsuguharu Foujita, tkwiący w modernistycznej arabesce, bohater legendy Montparnasse. Mniej więcej, w tym samym czasie, kiedy powstaje pierwsza awangardowa grupa w Japonii, Foujita przyjmuje w katedrze w Reims chrzest, imię Leonard i głosi pochwalę na rzecz klasycyzmu.

Michel Tapié,

Do odkrycia japońskiej awangardy przyczynia się Michel Tapié, legendarna postać francuskiej krytyki artystycznej, teoretyk i znawca abstrakcji. Kreator abstrakcji lirycznej, Art Brut i jednocześnie ojciec chrzestny wielu innych artystów z Francji czy Włoch. Patron Informelu, ale przede wszystkim odkrywca Georges Mathieu. Słynny japoński krytyk sztuki Sōichi Tominaga, nazwał Mathieu, największym artystą od czasów Picassa.

Georges Mathieu, Osaka 1957

Georges Mathieu pojechał do Osaki, aby poznać tam osobiście, największą gwiazdę japońskiej awangardy. Był rok 1957. Maluje tam na oczach młodych zbuntowanych wielki obraz pod tytułem Triumfalny wjazd Go Daïgo do Kyoto.

Go Daigo to cesarz. Z jego osobą związana jest Tenryû-ji, najważniejsza świątynia ZEN w Japonii. Znajduje się ona godzinę drogi, podmiejskim pociągiem do Arashiyama. I właśnie w godzinę także namalował Mathieu ten obraz, ubrany jednocześnie w kimono i samurajską przepaskę, a potem jeszcze drugi, na dziedzińcu domu handlowego Daimaru.

Jirō Yoshihara, Circle

Zobaczył to wszystko Jirō Yoshihara, twórca ruchu awangardowego o nazwie Gutai. Był już malarzem dobrze znanym. Malował abstrakcje, kiedy Foujita siedział na froncie w Chinach. Yoshihara dostrzegł to, co Mathieu wykorzystał w swojej twórczości: akcjonizm. Nie był to czysty happening w duchu Allana Kaprowa, ale równie dobrze odbierany akt twórczy. Mathieu zafascynował Japończyków. Być może odnaleźli w jego linii, geście i zakręconej liryce jakiś ślad własnej poetyki, albo ukryte znaczenie. Może pełnię i pustkę jednocześnie, jako dwa nurtujące ich doświadczenie intelektualne. Gutai wyrósł na gruncie lirycznego gestu, jaki przywiózł im Georges Mathieu. Stał się szkołą nowej awangardy japońskiej na kolejne dwie dekady.

Pollock, Tapié, Yoshihara

Symbolicznie jawi się gest uściśnięcia rąk przez Jirō Yoshihara i Michela Tapié, stojących przed obrazem Jacksona Pollocka. Bo właśnie ta swoista symbolika oznaczała nadejście ery Gutai. Wiąże się to z pewną filozofią, fundamentalnie różną nieco od malarstwa gestu, a mianowicie użyciem całego ciała w procesie tworzenia, zatem o krok dalej od Pollocka, bo skierowaną silnie ku akcjonizmowi.

Ewidentnie w tym przypadku, nasuwa się postać Shiraga Kazuo. Artysty pochodzącego z Amagasaki, w prefekturze Hyōgo. Krytycy podkreślali, że dwa działania na obrazach: Pollocka i Kazuo stały się przedmiotem dyskursu na temat ciągłości gestu w sztuce abstrakcyjnej.

Ojio Yūshō wybitna postać w japońskiej sztuce powiedział, że artysta nie może być niewolnikiem, musi podążać za zasadami, a jednocześnie od nich odchodzić, przestrzegać praw, a zarazem je przekraczając.

Yūshō zalecał spontaniczne wyrażanie emocji.

Żył w XVII wieku, sporo czasu przed Pollockiem i nim objawiła się Japończykom francuska awangarda z kolekcji Kōjirō Matsukaty.

Mówił: ujmując pędzel wyprostuj swoje ciało, a ducha utrzymaj w prawości

Bacz na rozmach pędzla,

Bądź czujny by ruch Twojego pędzla nie osłabł…

Tak jak nie byłoby Mishimy bez bushido, tak nie ma malarstwa japońskiego bez Yūshō.

Murakami Saburō, 1957

Inny członek grupy Gutai Murakami Saburō zaproponował, żeby malowanie było doświadczeniem całego ciała…

Mamy do czynienia z dwiema równoległymi praktykami artystycznymi: jedną, która pokazał Japończykom Michel Tapié, czyli sztuką abstrakcyjną, także informel oraz lekcją daną przez ojca happeningu, a którym artyści japońscy mocno się inspirowali. To Allan Kaprow.

Gutai połączył te dwie szkoły, wykorzystując akcjonizm i malarstwa gestu jako syntezę działania…

Gutai oznacza konkretność. Słowo to jest kompozycją znaczeń: narzędzie, myśl oraz ciało.

Dyskurs jaki podjęli członkowie grupy z Pollockiem, dał efekt nazwany później efektownie przez krytykę, acz bardzo trafnie: boldest steps…

Zabić pędzel

Pojęcie zabić pędzel wymyślił Shiraga i stało się motywem przewodnim twórczości artystów Gutai. Shiraga malował stopami, Kanayama Akira automatyczną zabawką samochodu, Yoshihara Michio malował z kolei kołami, jeżdżąc na rowerze, a Shimamoto Shōzō szklaną butelką….

Yoshihara Michio, rower, olej na płótnie

Po raz pierwszy w 1954 siedmiu przyszłych członków grupy pojawiło się razem w Ashiya City Exibition, Seidō, ale dopiero w 1955 roku grupa sygnuje po raz pierwszy swój występ nazwą Gutai.

W roku 1958 podczas International Art of New Era, Informel and Gutai wystąpili obok siebie artyści z różnych stron świata, między innymi Tanaka Atsuko, Yoshihara Jirō, Robert Motherwell, Giuseppe Capogrossi, Paul Jenkins, Carla Accardi.

W roku 1962 zainaugurowana została Gutai Pinacotheca. Do tego celu zaadaptowane zostały dwa budynki starych magazynów w centrum Nakonashima w Osace. Od tego momentu Pinacotheca pełniła rolę nie tylko kwatery głównej, ale i galerii.

W latach 1964 1971 twórczość artystów tej grupy obejrzano podczas wielu wystaw i pokazów, na przykład w Stanach Zjednoczonych, w Szwajcarii, we Francji, Włoszech oraz w Wielkiej Brytanii.

Jirō Yoshiharam Full Circle
Jirō Yoshihara, Full Circle 1962

W lutym 1972 roku zmarł Jirō Yoshihara. Tym samym zamknęła się wielka era we współczesnej sztuce japońskiej. Miesiąc po jego śmierci pozostali członkowie rozwiązali Gutai.

Trzech najważniejszych artystów grupy zmarło: Shiraga Kazuro w 2008 roku, Murakami Saburō w 1996 roku, a Jirō Yoshihara, jak już wspomniano w 1972

Kazuro był malarzem, malował ciałem i stopami. W historii japońskiej sztuki zaznaczył swoją obecność w Zero-kai. Ta grupa powstała kilka lat przed Gutai i swoją działalnością zwiastowała ten ruch.

O Murakami Saburō można powiedzieć, że był multiinstrumentalistą. Malował, uprawiał happening i performance. Jego akcja pt. Passing trough, przeszła do światowej historii sztuki najnowszej.

Saburō Murakami

Yoshihara wyrósł na monumentalną postać w sztuce japońskiej. Zaczął malować jeszcze w latach trzydziestych, zafascynowany kubizmem i surrealizmem. Stał się ikoną, kiedy zwrócił się ku abstrakcji, a także ku działaniu – sztuce akcji. Do meandrów krytyki artystycznej przeszło jego powiedzenie do what has never been done before

 

Artykuł powstał w związku z konferencją Jikihitsu, Sygnatura Artysty w Warszawie w dniach 10-12 czerwca 2019 i jest fragmentem większej całości przygotowywanej przez autora.

16
0
skomentuj
lubię!
przeczytane
220
razy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *